?

Log in

No account? Create an account

Previous Entry | Next Entry

ХХ æнусы фæуды æмæ ХХI æнусы райдианы историон реалондзинад æмæ постсоветон рæстæджы политикон уавæртæ фæзылдон рæстæг систы раздæры ССР Цæдисы адæмты националон хæдбардзинады проблемæтæ скъуыддзаг кæныны

ХХ æнусы 80-æм азты фæуды ССР Цæдисы социалон-экономикон рæзты курс фæивыны фæстиуæгæн райдыдтой советон паддзахады æмткæй политикон системæйы реформæтæ, сæзмæлыдысты æнæхъæн адæмтæ. Райдайгæйæ социалон рæзты разæууæлтæ æмæ йæ уидæгтæ æнхъæвзынц ивгъуыд дугмæ.

Уæды азты историон документтæ куыд æвдисынц, афтæмæй Хуссар Ирыстоны территории æнæзакъонæй ссис гуырдзиаг кънязтæ æмæ разамонджыты исад. Зæххытæ лæвар кæнын сызмæлын кодта Ирыстоны хицæн регионты зæхкусджыты. XVIII æнусы уыдон рахызтысты æнæхъæн Ирыстоны растадтæм.

1736 азы, «паддзах Александр Борти Мачабелийæн кæй радта, зæхкусджыты зæххытæ радтыны тыххæй уыцы лæваргæнæн грамотæмæ гæсгæ» зæхкусджыты дзæвгар зæххытæ «æнустæм лæвæрд æрцыдысты æнувыдæй æмæ цæсгомджынæй лæггадгæнæг Баадуры фырт Борти Мачабелийæн», йæ хæрæфырт æмæ лæппу Бардзимæн Гуфтайы хæххон бынæтты æмæ Дзауы комы къорд зæххытæ. Балæваргонд зæххытæ систы зæхджынтæн «Хуыцауæй лæвæрдæрцæуæг, Хуыцауæй сфидаргонд æмæ Хуыцауæй снывондгонд» исад. Зæххытæй пайда кæныны бар райстой йæ бæрзонддзинады фæндонмæ гæсгæ: «Пайда кæнут æмæ ут махæн лæвæрдæрцæуæг службæйы». 1704 азы хæххон зæххытæй пайда кæныны лæваргæнæн грамотæтæ ма райстой Пиран æмæ Борти Мачабели. Уыцы зæххытæн радтæн никæмæн уыд сæ лæппутæ æмæ сæ хæрæфыртты йедтæмæ.

Ирæттæм хъусдарыны сæраппонд «йе стыр æнувыддзинад æмæ бирæ азты лæггад кæныны тыххæй» 1772 азы паддзах Иракли дыккаг Павленишвилийæн радта ирон хъæутæ Дзриа, Нанитыхъæу, Дзау, Æхслеб, Тъонтъобет, Хъорсеу, Лалытыхъæу, Котанто, Хъемулта, Хуыцъе æмæ бирæ æндæр цæрæн бынæттæ. Радта сæ уымæн – Павленишвилийæн æмæ йæ сывæллæттæн «закъонон æгъдауæй сæ райсгæ æппæт æфтиæгтимæ», афтæ йын зæгъгæйæ: «Ут амондджын æмæ махæн службæ кæныныл æнувыд. Æмæ уый нæ аивдзыстæм нæдæр мах, нæдæр нæ фæстæ чи уа, уыцы паддзæхтæ æмæ хицæуттæ».

Æмæ гуырдзиаг феодал Шалва Эристауæн та Иракли дыккаг 1774 азы «йæ дæлбар бакодта Исролы комы ирæтты æмæ «уыдонмæ æндæр никæй уыдзæн хъуыддаг», «афтæ куынæ уа», - дзырдæуыд грамотæйы, - «уæд æндæргъуызон нæ уыдзæн».

Ирон историк Уанеты Захар куыд зæгъы, афтæмæй ХVIII æнусы фыццаг æмбисы æлдар Мачабелийы къухы уыд 58 ирон хъæуы.

Ирон зæхкусджытæ ма уыдысты æндæр гуырдзиаг æлдæрттæ æмæ феодалтæ – Херхеулидзе, Палавандашвили, Тирманишвили æмæ æндæрты дæлбар.

Афтæ æндæр æмæ æндæр азты дих æмæ лæвар цыдысты Хуссар Ирыстоны территорийы зæххытæ, чи сæ цард, уыцы цæрджытимæ иумæ.

Афтæмæй иу мæгуыр ирон зæхкусджытæ кæм цардысты, Хуссар Ирыстоны уыцы хæхтæ æмæ дæлвæзты егъау территоритæ  систы гуырдзиаг феодалты исад æмæ-иу сыл юридикон æгъдауæй фидаргонд æрцыдысты «æнустæм сæ пайда кæныны тыххæй».

Ног хицæуттæ-иу уыцы зæххыты æрцæрын кодтой, сæхи кæй фæндыд, уыдон æмæ-иу сæ раздæр чи цард, уыдонæй та-иу цагъартæ сарæзтой. Зæххыты хицæутты бар-иу райсгæйæ, феодалтæ зæхкусджытыл сæвæрдтой алыгъуызон хъалонтæ. Зæхкусджытæй иутæ феодалтæн æххæст кодтой æндæр æмæ æндæр куыстытæ. Уæлдай уæззаудæр уавæры уыдысты феодалты дæлбар зæхкусджытæ - «хизантæ». Уыдон хæсджын уыдысты сæхи инвентарæй феодалы зæхх бахуым кæнын, байтауын. Æрвыл мæй дæр хъæды ракæной суг æмæ æрласой дыууæ уæрдоны дзаг, ома афæдз 24 уæрдоны дзаг. Хуымгæрдæны дæр хъуамæ радта дыууæ цæвæджыны æмæ ма хъуамæ æххæст кæной æндæр æмæ æндæр куыстытæ дæр.

Ирон зæхкусджыты историйы фæдыл Варвара Чередниченкойы иртасæн куыстыты нысан цыд, зæгъгæ, тыхтонайы уыцы хуызтæй дарддæр ма истæуыд, помещик тыхæй кæй æмбырд кодта, ахæм сезонон лæвæрттæ дæр.

Хизанты системæйы иртасæг В. Чередниченко банысан кодта, зæгъгæ, хизанты истори йемыдзаг у тасæфтауæг æмæ зæрдæриссæн нывтæ æмæ трагикон эпизодтæй.

Ирон зæхкусджыты цагъарон уавæр ноджы уæззаудæр кодта натуралон хъалонтæй. Уыдонæй уæлдай уæззаудæр уыдысты: æрвылаз дæр помещикæн иу сомы аргъ æртæ фысы æмæ фондз сомы аргъ иу хъуг кæнæ уый бæсты 5 фысы ныскъæрын. Мачабелийæ зæхкусджытæ хæсджын уыдысты, цæмæй йын æрвылаз дæр лæвар кодтаиккой 10 сомы аргъ иу гал. Хъалонты уыцы формæты зæхкусджытæ фыстой фыстæй, сæгътæй, хæдзарон мæргътæй, царвæй, мæнæуæй æмæ хосæй. Æппæт уыцы хъалонтæ æвзæрын кодтой æлдариуæггæнæг къласы ныхмæ социалон протест. Зæхкусджыты растадты ныхмæ тохы Гуырдзыстоны разамындæн æххуыс кодта паддзахы администраци.

Паддзахы разамонджытæм гуырдзиаг æлдæртты хъæстытæ фæарæхдæр сты, уæлдайдæр та 1801 азы Уæрæсеимæ Гуырдзыстон баиу уæвыны фæстæ. Сæ хъæстыты хъусын чындæуыд уый тыххæй, зæгъгæ, ирæттæ «аразынц алыгъуызон æвирхъау митæ… Æмæ æппындæр сæ коммæ нал кæсынц се ‘лдæрттæн… Аразынц стыр æнæсæрфат хъуыддæгтæ æмæ æгæрыстæмæй амардтой се ‘лдар Мачабелийы дæр».

Цадæггай  феодалон æфхæрды ныхмæ рæзт иууыл активондæр змæлд. Гуырдзиаг æлдæртты зæххытыл зæхкусджыты иууыл массондæр змæлдтытæ ирон историографийы нысан цæуынц 1807-1810, 1836, 1840 æмæ 1850 азты.

Сæ æлдариуæг бахъахъхъæныныл фæлваргæйæ, гуырдзиаг феодалтæ æххуысмæ хатыдысты империйы разамонджытæм, уый æмрæстæджы ма уыдон хъусын кодтой паддзахы администрацийыл се ‘нувыддзинады тыххæй. Цæмæй феодалон æфхæрды ныхмæ ирæтты рæстаг протестмæ империйы администрацимæ æнæуынондзинад сæвзæрын кодтаиккой, уый тыххæй феодалон-хъазайрадон режимæн тасдзинады æфсонæн Ирыстонмæ кæнын кодтой æфхæрæг экспедициты антихъазайраг растадты ныссæттыны сæраппонд. Растадтæ-иу фесты, мæгуыр зæхкусджыты-иу гуырдзиаг æмæ уырыссаг æфсæддон отрядтæ карзæй бафхæрдтой, афтæмæй.

Æмæ уæддæр гуырдзиаг помещиктæй фервæзыны амал ирон мæгуыр зæхкусджытæ агуырдтой Уæрæсемæ.

Паддзахы хицауады тынг фæндыд канд феодалон æлдариуæгад бахъахъхъæнын æмæ сфидар кæнын нæ, фæлæ Уæрæсейы хуссайраг арæнты йæ политикон æндæвдады къабæзтæ рауæрæх кæнын дæр.

Фæскавказ æмæ Уæрæсейы адæмты ‘хсæн æдзухон ахастытæ саразыны хъуыддаджы фыццаг дипломатон акт уыд ирæттæн чырыстон дин райсын кæнын.

Уырыссаг-ирон ахастытæ саразын æмæ рæзын кæныны лæмбынæг зонæнтæ раиртасыныл фыццаг сфæлвæрдтой ирон ахуыргæндтæ Блиты М., Цхуырбаты И. æмæ Тогойты Г. сæ ныммыхуыргонд документтæ æмæ æрмæджыты.

«Ирон адæмы чырыстон динмæ бакæныны æмæ сæ Уæрæсейы дæлбарадмæ райсыны фадаты тыххæй императрицæ Елизаветæ Петры чызгмæ гуырдзиаг Епископ Йосифы æмæ Мæскуыйы Знаменскийы монастыры архимандрид Николайы 1742 азы фыстæджы» хъусын чындæуыд, зæгъгæ, «хæрзæввахс, Хъызлармæ хæстæг сты æнæаргъуыдгонд адæм. Хонынц сæ ирæттæ. Уыдысты гуырдзиаг æлдæртты дæлбар. Рагæй фæстæмæ ацы адæм уыдысты чырыстон диныл хæст… Æмæ ныр та ацы адæм сты хæдбар».

Фыстæджы йæ бæрзонддзинад императрицæйæ куырдæуыд йæ указмæ гæсгæ сыл саргъауын, архимандрид Пахомейы æмæ сæм игументæ Христофер æмæ Николайы арвитын, цæмæй сыл саргъауой æмæ сæ императрицæйы дæлбармæ бакæной. Сенат æмæ Синодмæ архиэпископ Иосифы æмæ архимандрид Николайы фыстæджы ма хъусдард здæхт цыд уымæ æмæ уыцы адæм кæй не сты нæдæр туркæгты æмæ нæдæр персæгты дæлбар. «Æмæ сæ цæрæн бынæттæ та хъæздыг сты сыгъзæринæй, æвзист æмæ æндæр згъæртæй».

Куырдиæттæ æмæ фыстæджыты хъусын чындæуыд, зæгъгæ, Хуыцаумæ кувыны фæрцы уыцы адæмæн хæрзцыбыр æмгъуыдмæ бакæнæн ис йæ бæрзонддзинад императрицæйы дæлбармæ.

Уырыссаг азфыст æмæ æндæр рагон гуырæнты кой кæнгæйæ, зынгæ историк Блиты М. зæгъы, зæгъгæ, уырыссаг-ирон ахастытæ уыд Х-æм æнусы дæр, Киевы князь Святославы стæрты ирæттæ хайад куы истой, уæд æмæ Владимир Монамахы фырт Яропояк, князь Андрей Боголюбский æмæ йе ‘фсымæр Всеволод дыккаджы æмæ Киевы князь Мстислав Святославы фыртæн сæ устытæ та уыдысты ирон князты чызджытæ.

Йæ позицитæ сфидар кæныны сæраппонд паддзахы хицауад иттæг хорз æмбæрста Кавказы мидæг Ирыстоны æфсæддон-стратегион уавæры нысаниуæг. Æмæ 1744 азы арæзт æрцыд ирон духовон къамис ирæттыл саргъауыны æмæ Кавказы Чырыстон дин апарахат кæныны сæраппонд. Æмæ уæд ирæттæ дæр къамисы раз æвæрдтой Ирыстоны Уæрæсеимæ баиу кæныны фарст.

1743 азы хицауады Сенат Синодмæ йæ ныстуаны куырдта, цæмæй æрæмбырд кæна ирон адæмы тыххæй зонæнтæ æмæ Ирыстонмæ сауджынтæ арвитыны фадаты тыххæй зонæнтæ дæр. Сыгъдæг Синод Сенатæн хъусын кодта, зæгъгæ, «Ирон адæм сты æцæг сæрибар адæм, не сты æндæр паддзахады дæлбар, не сты нæ дæр персæгты æмæ нæ дæр туркæгты дæлбар æмæ Уæрæсеимæ æмцæдисæй уырдæм æдасæй арвитæн уыдзæн сауджынтæ».

Фæсарæйнаг хъуыддæгты паддзахадон коллегийы хъусынгæнинаджы дзырдæуыд: «Ирон адæм хæст сты чырыстон диныл. Рагæй фæстæмæ чырыстон диныл хæст кæй сты, ууыл дзурæг сты сæ цæрæн бынæтты дурын аргъуантæ æмæ сæ хуылфы сыгъдæг иконатæ æмæ чингуытæ…»

Ирыстоны раззагон минæвæрттæ сæхæдæг цæттæ кодтой делегаци Уæрæсемæ йæ арвитыны сæраппонд. Ардыгон зынгæ адæймæгты тынг фæндыдис Уæрæсемæ ацæуын æмæ йæ бæрзонддзинад императорæн сæ сæртæй ныллæг акувын. Ирыстонæй сæ Уæрæсемæ æрвыстой канд дзуæрттæ сын бафтауыны тыххæй нæ, фæлæ ма æндæр сусæгдзинæдты тыххæй дæр.

Гъе, æмæ Ирыстонæй Хъызлары фидармæ 1755 азы куы æрцыдысты, уæд: «Ирон адæмы куырдиатмæ гæсгæ, Хъызлармæ æрцæугæйæ, уым, Хъызлары бригадæйы сæргълæууæгмæ балæвæрдæуыд куырдиат уый тыххæй, зæгъгæ, уыдон фæнды йæ бæрзонддзинад императрицæйы дæбар уæвын». Уыдон императрицæйæ куырдтой, цæмæй сæ хæхтæй ракæной æмæ сæ дæлвæзты æрцæрын кæной.

Петербургмæ ма æрвыст цыдысты æндæр минæварадтæ дæр, афтæхуыйнæг зæххы фарст æмæ Ирыстоны фидар æдасдзинад сифтонг кæныны сæраппонд. Æмæ уымæй та ирæттæ æнхъæлцау уыдысты Уæрæсейы протекторат саразынæй.

1749-1752 азты Петербургы ирон минæварады разамонæг Елиханты Зураб 1750 азы июлы Сенаты æмбырды радзырдта ирон миссийы «сусæгдзинæты» тыххæй. Æмæ уым та дзырдæуыд Уæрæсейы дæлбарадмæ бацæуынмæ æнæхъæн ирон адæмы фæндоныл.

Уый уыд Ирыстоны Уæрæсемæ баиу кæныны тыххæй фыццаг политикон акт. Зындгонд куыд у, афтæмæй XVIII æнусы Ирыстон дих нæ уыд Цæгат æмæ Хуссарыл. Куыд иу æнæхъæн, афтæ Ирыстон Уæрæсемæ баиу 1774 азы.

Уыцы минæварад æмæ ирон адæмы зынгæ минæвæртты куырдиæттæ æмæ сæ мидис Империйы хицауадæн ноджы тынгдæр уырнын кодтой ирон мисситы фарс рахæцыны æнæмæнгхъæуындзинад.

Кавказы чырыстон дин чи парахат кодта, дины уыцы адæймæгты бирæ нымæц хъусынгæнинæгты æххуысæй Хицауад æмæ Синод ахуыр кодтой ирон адæмы экономикон уавæр, территориалон æмæ коммуникацион уавæр, æмæ ма афтæ Уæрæсейыл ирæтты æнувыддзинад æмæ сæ ахаст. Ирæтты тыххæй фæсарæйнаг хъуыддæгты коллегийы 1753 азы уынаффæйы дзырдæуыд: «Æмæ ирæтты æрцæрын кæнынæн та ныридæгæн бæлвырд æрцыдысты, Теречы цæугæдонæн Хъызларырдыгæй чи сты, Теречы дæллаг фарс чи сты, уыцы бынæттæ, куыд хъæдтæ, афтæ хуымзæххытæ, угæрдæнтæ æмæ сæрвæттæ дæр. Уымæй дæр сæ Кæсæджы цæрæнуæттæй хицæн кæндзæн стыр цæугæдон. Æмæ уæдæ дзырдæуыд документы, нæдæр кæсгæттæн, нæдæр туркæгтæн нæ уыдзæн сæ цæстмæ сын исты бадарыны аххосаг».

ХIVII æнусты гуырдзиаг азфыст «Картлис Цховреба»-йы ирæттæ нысан цæуынц нæ эрæйы агъоммæ 1 мин азæй. Уым зонæнтæ ис Гуырдзыстонимæ Ирыстоны бастдзинæдты тыххæй, хæдбардзинадыл Картлийы тохты ирæтты хайадисты æмæ Турк æмæ Персы ныхмæ сæ иумиаг тохты тыххæй.

Æмбырдгонды нæй, куыд Гуырдзыстоны скондон хай, афтæ Хуссар Ирыстоны кой.

ХVIII æнусы Хуссар Ирыстон дих æрцыд гуырдзиаг æлдæрттыл, фæлæ административон æгъдауæй уый нæ уыд Гуырдзыстоны сконды, нæ уыд Гуырдзыстоны территорийы хай.

Истори куыд æвдисы, афтæмæй сæдæгай азты размæ Ирыстоны раззагон минæвæрттæ æмæ æхсæнадон архайджытæ тыхстысты сæ адæмы хъысмæтыл, стыр хæсыл нымадтой Уæрæсейы скондмæ Ирыстоны бакæныны проблемæ. Уыцы рагазты дæр Ирыстон æдзух йæхи баста Уæрæсеимæ. Æмæ уыцы хъуыддаджы стыр нысаниуæг уыд минæварадты мисситæн.

Афтæ зыны, цыма адæмон депутаттæ æнусты сæрты се уонты кастысты, пахуымпартау уыдтой ирон адæмы фидæн: æмæ уымæ гæсгæ ХVIII æнус уыд адæмон æмбарынад æмæ Ирыстоны фидæны тыххæй æхсæнадон хъуыды кæныны ахсджиаг арæн.

Куыд сæдæ азы размæ, афтæ ныр дæр уырыссаг-ирон ахастытæ сты Республикæ Хуссар Ирыстоны æддагон политикæйы ахсджиаг здæхтытæй сæ иу. Уыцы ахастыты политикон аспект ныртæккæ бындуриуæг кæны, рагæй фæстæмæ Уæрæсейы скондмæ чи тырны, уыцы чысылнымæц ирон адæмы хъуагдзинæдтæм гуманон æмæ гуманитарон принциптыл.

Националон хæдуагæвæрдыл, дыууæ Ирыстоны баиу кæныныл æмæ Уæрæсейы скондмæ бацæуыныл ирон адæмы раззагон минæвæртты тох нæ ныллæг кодта 50-60- æм азты дæр.

Националон змæлды ног улæн анхъæвзта 60-æм азты райдианы. Уæд поэттæ Битарты Ахмæт æмæ Хъодалаты Герсаны сæргълæудæй ирон патриотон фысджытæ Тедеты Герсан, Тедеты Рюрик, Хацырты Никъала, Пухаты Хазби, Къодоты Махарбег, Икъаты Владимир, Хъороты Сослан, Козаты Хазби æмæ Æлборты Хадзы-Умар бафæлвæрдтой иууыл ахсджиагдæр проблемæмæ дзыллæйады хъусдард аздахыныл.

Институты райдиан фæскомцæдисон организацийы секретарь Къæбысты Юрийы хайадистæй 1962 азы Хуссар Ирыстоны паддзахадон педагогон институты бæстыхайы уыдонæн уыд сæ фыццаг рабадт. Уый фæстæ се ‘мбырдтæ уагъд цыдысты уыцы организацийы хайадисджытæй иу - Пухаты Хазбийы хæдзары.

Гъе, фæлæ уæды рæстæджы Советон идеологи здæхт уыд националон сабырад æмæ ССР Цæдисы адæмты хæлардзинад сфидар кæнынмæ. Раст уымæ гæсгæ автономон областы разамынд (уæд Гуырдзыстоны ССР сконды уæвгæйæ) æмæ Хуссар Ирыстоны Паддзахадон æдасдзинады комитет уыцы факт банымадтой куыд националон æдасдзинадæн тасдзинад, афтæ æмæ фысджыты сфæлдыстадон къорды та банымадтой, куыд дæластæрдон организаци, афтæ.

Паддзахадон суверенитеты тыххæй деклараци, ног хъуыдыкæнынад æмæ æндæр афтæхуыйнæг рацаразындзинæдтæ æркодтой Цæдис фехалынмæ. Райдыдтой сепаратистон змæлдтытæ. Цæдисæй фыццаг чи ахицæн, уыдонæй иу уыд Гуырдзыстон. Уымæй дæр уый фæндаг бацамыдта йæ раздæры автономитæн дæр æмæ дзы уыдон дæр райстой цæвиттон. Хицæн кæныны процесс цыд канд Фæскавказы нæ, фæлæ æнæхъæн бæстæйы дæр. Гъе, фæлæ рæстæг корректурæ кæны историйы.

Ныр махæн дæр ис нæхи республикæ - Республикæ Хуссар Ирыстон. Рæстæг æвæры йæхи уавæртæ. Алы адæмтæ дæр архайынц сæ цард сæхи фæндиаг аразыныл. Æмæ ирæттæн дæр ис сæ рæзты фæндаг равзарыны бар, фæнды сæ хæдбарæй цæрын, хи паддзахиуæгад саразын æмæ Уæрæсейы скондмæ бацæуын. Æмæ уымæ та бæллыдысты аивгъуыйгæ фæлтæрты раззагон минæвæрттæ.

Ныртæккæ нæ Фыдыбæстæ, ам, Хуссар Ирыстоны æвзары йæ паддзахиуæгад аразын æмæ фидар кæныны вазыгджын æмæ уæззау рæстæг. Æмæ уæддæр мах, ирæттæ ныртæккæ æнкъарæм Уæрæсейы материалон, моралон, гуманитарон æмæ политикон æххуыс. Мах нæ фидæн уынæм Стыр Уæрæсейы сконды. Æмæ нын уый æнтысгæ дæр бакæндзæн.

 

ДЖИОТЫ Евгения,

историон зонæдты доктор, профессор

 

Profile

Инал Плиев, Плиев Инал
inal_pliev
Инал Плиев

Latest Month

February 2019
S M T W T F S
     12
3456789
10111213141516
17181920212223
2425262728  

Tags

Powered by LiveJournal.com
Designed by Lilia Ahner